Wat is (teveel) stress?

In deze les leer je hoe het verloop is van (mentaal) fit naar burn-out. (Studietijd: 25 minuten)

Mentale gezondheid is:
a. de afwezigheid van geestesziekte en
b. een goed vermogen om dagelijkse uitdagingen en sociale interactie aan te gaan.

In onze huidige maatschappij komen stress, somberheid en negatieve gevoelens (erg) veel voor. Dat ondermijnt de mentale gezondheid.
‘Stress’ betekent dat lichaam en geest onder druk worden gezet om zich aan te passen. In het Engels wordt onderscheid gemaakt tussen eustress, die positief en stimulerend werkt (verliefdheid, licht sporten) en distress, die belastend werkt en zowel acuut als chronisch kan zijn.

Stel je eens de snaren van een gitaar voor. Die moet je strak trekken door aan de stemknopjes te draaien. Als een snaar precies strak genoeg gespannen is, komt er een mooie, zuivere toon uit als je op de gitaar speelt. Op een snaar die te slap hangt kun je niet spelen, maar een snaar die te hard is aangedraaid geeft een gespannen, valse toon.

Vergelijk jezelf nu eens met zo’n gitaar. Als ‘de snaren te slap hangen’, dus als je geen uitdagingen hebt en niets leuks weet te verzinnen, komt er niet veel onder je handen vandaan. Maar als je snaren te strak worden aangedraaid omdat er zoveel van je verwacht wordt (en omdat je veel van jezelf eist) raak je overbelast en geven de prestaties die je levert minder voldoening. Het lijkt wel of je valse muziek aan het maken bent. En dat terwijl je zo je best doet. Omdat je graag wilt dat de muziek weer mooier wordt, draai je de snaren vaak nog strakker aan. Wat er dan gebeurt is wel duidelijk.

Teveel of te weinig druk

Een vertaling van deze metafoor naar het dagelijks leven. Het is prettig om doelen in je leven te hebben, want dan heb je iets om naartoe te werken en je voelt je nuttig. Een bepaalde hoeveelheid spanning en verwachtingen heb je dus nodig: je voelt je energierijk en kunt de hele wereld aan. Gaat dat echter te ver, dan kunnen je hersenen en je lichaam alles niet meer goed verwerken. Je krijgt last van stress. De spanning werkt niet meer stimulerend, maar juist verlammend en je wordt steeds minder productief.

Het verraderlijke hierbij is, dat je veel energie hebt als je aan je top zit. Je bent dan dus geneigd om meer te gaan doen en meer van jezelf te eisen. Daardoor kun je doorschieten naar de ‘andere kant van de piek’. Misschien heb je wel eens gehoord van het gezegde: de grootste vijand van ‘goed’ is ‘beter’. Dat wil zoiets zeggen als: wanneer het goed gaat, ga je vaak door omdat je wilt dat het nog beter gaat en dan gebeuren er twee dingen. Ten eerste kun je er eigenlijk niet meer van genieten dat het goed gaat. En ten tweede ga je over je ‘top’ heen en is het al snel niet leuk meer.

Ook leren heeft met stress te maken. Als je iets nog niet kunt of weet levert dat spanning op. Je stelt je kwetsbaar op als je aangeeft dat je iets niet kunt en bereid bent om het te leren. Wanneer je nooit iets nieuws ontdekt ga je je vervelen en daarom zoeken veel mensen toch naar dingen om te leren, want zoals je in het grafiek kunt zien levert dat plezier en energie op. Als je steeds nieuwe situaties ‘trotseert’ en nieuwe vaardigheden aanleert, word je sterker. Uiteindelijk heb je daardoor minder last van stress, vooral als je al die dingen kunt leren met steun van andere mensen. Natuurlijk is er weer een ‘maar’: als je teveel tegelijk moet leren in korte tijd en te weinig houvast hebt aan wat je al kunt en weet, ga je je onveilig voelen. En een onveilig gevoel levert al snel een hoop stress op. Ook hier blijkt dus: je hebt een balans nodig tussen leren en je op je gemak voelen. Dit is ook een belangrijk besef voor jou als professional, zowel voor jezelf in je professionele ontwikkeling als bij het traject wat je met een cliënt doormaakt.

Signalen van overmatige stress

Bij (te) lang aanhoudende of te heftige stress kun je veranderingen zien optreden bij de persoon in kwestie. Dit is vooral mogelijk voor mensen die hem of haar kennen, want verandering is lastig op te merken als je de eerdere situatie niet kent. Bij iemand die stil is in een groep en dat altijd al was, is het anders dan bij iemand die altijd een levendige bijdrage had en nu ineens naar de achtergrond verdwijnt. Iemand die ineens veel meer drinkt dan normaal valt wat stress-signalen betreft meer op dan iemand die altijd al een derde glas wijn nam, et cetera. In de onderstaande tabel zie je verschillende soorten stress-signalen. Als dit soort signalen langere tijd aanhouden of steeds erger worden, is het belangrijk om ze op te merken en stappen te nemen richting meer veerkracht en/of minder stress.

Gedrags-veranderingen

Attitude-veranderingen

Lichamelijke symptomen

Psychische symptomen

Meer fouten

Minder presteren

Meer roken, eten, alcohol, drugs…

Meer slaap- en kalmeringstabletten gebruiken

Verzuim

Chaotisch gedrag

Overmatige structuur

Afstandelijk

Onverschillig

Cynisch naar werk

Cynisch naar organisatie

Vermoeidheid

Slaapgebrek

Spier-, hoofd-, rugpijn

Verminderde weerstand

Maagpijn, darmstoornissen

Hartkloppingen, verhoogde BD, verhoogd cholesterol

Gejaagd

Prikkelbaar

Somber, huilbuien, piekeren, angst

Lusteloos

Besluiteloos, vergeetachtig, concentratieverlies

Onzeker, minder zelfvertrouwen

Van fit naar overspannen naar burn-out

‘Burn-out’ is een beetje een modewoord geworden, een etiket dat geplakt kan worden op allerlei variaties op een tekort aan veerkracht. Een echte burn-out is het moment dat het lichaam (en concreet: de bijnieren) uitgeput is en niet meer de hormonen kan produceren om een mens tot actie te brengen. Iemand is dan letterlijk tot niets meer in staat. Dat kan zich op verschillende manieren uiten, bijvoorbeeld niet meer op kunnen staan uit bed, apathisch op de bank zitten of niet meer kunnen stoppen met huilen. Ook meer uitzonderlijke vormen van ‘uitschakelen’ doen zich voor, bijvoorbeeld ineens niet meer kunnen zien of het hart dat hapert.

Voordat iemand in het stadium van compleet ‘op zijn’ belandt, zijn er al veel meer stadia doorlopen.
Eenvoudig gezegd zijn er drie fases:

  1. Het lichaam kan tot prestatie worden gebracht en weer tot ontspanning worden gebracht: het systeem werkt en kan balans bewaren.
    – Kantelpunt 1 na verwaarlozing eerste signalen van stress: lichaam past zich aan en hoog stressniveau wordt ‘normaal’. –
  2. Het lichaam kan tot prestatie worden gebracht, maar ontspanning is niet of nauwelijks meer mogelijk: de balans is verdwenen. Deze persoon zou je ‘overspannen’ kunnen noemen.
    – Kantelpunt 2 als alle reserves zijn opgebruikt.-
  3. Het lichaam kan niet meer presteren en niet meer ontspannen. Het is ‘op’. Dit is de fase van burn-out.

Fase 2 is belangrijk om te herkennen, zowel voor de persoon zelf als de mensen om hem/haar heen. De persoon zelf heeft immers beperkte mogelijkheden om nog te reflecteren, die staat op de stand ‘door-door-door’. Wie hem daarop wijst, wordt niet altijd dankbaar behandeld. Eerder met een variant op: “Ik heb het al zo zwaar, kom jij me ook nog hiermee lastig vallen.” Het vraagt moed en goede sociale vaardigheden om vasthoudend te zijn in je betrokkenheid en de ander niet ‘dan maar in zijn sop gaar te laten koken’. Vaak kan hij het zelf niet meer keren en rent hij door tot hij een muur tegenkomt. Mensen om je heen hebben die dat niet laten gebeuren is een groot goed. Met name omdat het herstel na het tweede kantelpunt vele malen langer is. Het lichaam is daadwerkelijk ernstig ziek geworden en moet daarvan herstellen, vaak een jaar of langer (en het is de vraag of ooit weer het oude energieniveau terugkomt). Ook is de psychische en emotionele hersteltijd veel langer en het kost tijd tot dat deel van het herstel gestart kan worden. Daarvoor is een bepaalde mate van energie nodig en die is er aanvankelijk niet. Na het herstel tot een zekere mate van fitheid moet ook gewerkt worden aan nieuwe gewoontes en inzichten die ervoor zorgen dat er geen herhaling komt van de burn-out.

Uiteraard zijn de fases niet duidelijk afgescheiden tot het moment dat iemand kantelpunt 2 bereikt. Mensen, en zeker betrokken en bevlogen mensen, bewegen heen en weer tussen fit en overbelast. Het hebben van de juiste vaardigheden en voldoende zelfinzicht kan ervoor zorgen dat je steeds weer op tijd terug kunt bewegen richting ‘fit’ en niet blijft doorschuiven richting grotere overspannenheid en uiteindelijk een burn-out. Onder deze vaardigheden horen onder meer het herkennen van je eigen stress-signalen en het ontwikkelen van goede methodes voor herstel.